نسخه قابل چاپ

مطلب قبلی

صفحه اصلی

مطلب بعدی

آرشیو ماهانه

    یادداشت علمی / مهرداد زمان‌پور- عضو هیأت علمی مركز تحقیقات كشاورزی و منابع طبیعی فارس گزارش یک طرح   

یكی از مهم‌ترین چالش‌های دوران جدید نیاز روبه رشد انسان به منابع غذایی است،این چالش به پاسخ‌های مختلفی منجر شده است كه یكی از آن‌ها پرورش مصنوعی جانوران، و از جمله آب‌زیان است . در صنعت پرورش ماهی تغذیه مهم‌ترین عامل تعیین‌كننده است، زیرا 75- 50 درصد هزینه‌های این صنعت صرف تغذیه می‌شود، تغذیه مهم‌ترین عامل رشد و بقای آب‌زیان است، و نیز بسیاری از بیماری‌های آب‌زیان از سوء‌تغذیه ناشی می‌شود.
این مسأله به خصوص برای آب‌زیان گوشت‌خوار اهمیت بیش‌تری دارد، زیرا دست‌یابی به منابع پروتئینی جانوری به طوری كه هزینه‌ تمام شده آن برای تولید‌كنندگان با صرفه اقتصادی همراه باشد امری مشكل، و اگر كیفیت منابع نیز در نظر گرفته شود تقریباً محال است. برای حل این معضل، دست‌اندكاران امر به سراغ منابع مختلفی رفته‌اند كه برخی از آن‌ها محصولات جانبی كشتارگاه‌های دام‌های دیگر (خون، ضایعات گوشت و دیگر بازمانده‌های كشتار دام‌ها و پرندگان) و برخی نیز فرآورده‌هایی از گوشت جانوران غیرخوراكی برای انسان (پودر ماهی و پودر گوشت) هستند. اما در به‌كارگیری هر یك از این روش‌ها، مشكلاتی وجود دارد، و برای برخی از آن‌ها باید آن‌چنان هزینه سنگینی پرداخت كه صرفه اقتصادی عملاً از میان می‌رود. این مشكلات در نهایت موجب آن شده است كه پرورش‌دهندگان جز غذاهای ارزان قیمت و بی‌كیفیت در بهترین حالت، و غذاهای تقلبی مدعی پروتیین بالا با قیمتی گران‌تر در بدترین حالت، گزینه دیگری نداشته باشند.
از سوی دیگر بسیاری ازمواد ضروری و مفید در جیره‌های غذایی مصنوعی (دانسته یا ندانسته) جایی ندارد. از جمله مهم‌ترین این مواد رنگ‌دانه‌های كاروتنوییدی است، كه در گیاهان عالی، میكرو‌الگ‌ها، و فیتوپلانكتون‌ها تولید می‌شود و گروه وسیعی از تركیبات مهم بدن جانوران مانند آمینو‌اسیدهای ضروری، استرویید‌ها و ویتامین‌های A، D، E ، و K را می‌سازد. هم‌چنین این گروه از مواد نقش وسیعی در افزایش پاسخ ایمنی بدن، تولید مثل، رشد و بلوغ، و نیز اثر ضد اكسید‌كننده‌گی (antioxidant) دارد. این ماده در تركیب با پروتیین‌ها مسؤول تولید بسیاری از رنگ‌های زرد تا قرمز، قهوه‌ای، سبز بنفش و آبی در جانوران است. انسان سالیان سال، بدون آن كه اطلاعی از رنگ‌دانه‌های كاروتنوییدی و ویژه‌گی‌های با ارزش آن داشته باشد، و بی‌ آن كه ارتباط رنگی بودن بدن جانوران مورد تغذیه خود را با پی‌آمدهای با ارزش رنگی بودن بداند، وجود رنگ در بافت‌های بدن آن‌ها را ارزش تلقی می‌كرده و در مقایسه با آن‌ها كه فاقد آن بودند بهای بیش‌تری به آن می‌داده است. به عنوان مثال، در مورد ماهی قزل‌آلا، رنگ عضلات ماهی‌هایی كه در محیط طبیعی و با غذای طبیعی تغذیه شده باشند به دلیل به دست‌آوردن كاروتنویید‌ها و تجمع آن در ماهیچه‌ها نارنجی است، و این ویژه‌گی عامل مهمی در بازاریابی و فروش مناسب آن به حساب می‌آید. این مسأله در مورد مواد معدنی ضروری بدن نیز صادق است. بسیاری از این مواد اگر چه به مقادیر بسیار اندك مورد نیاز بدن است، اما وجود همان مقدار جزیی موجب تضمین سلامتی، رشد و تولید مثل طبیعی و مناسب جانور خواهد شد.
یكی از روش‌های متداول در جهان برای جبران این مشكل استفاده از موجودات زنده است كه ارزش غذایی بالایی دارند و تمامی مواد مورد نیاز ماهی از پروتیین‌ها و امینواسیدهای ضروری گرفته تا مواد معدنی و ویتامین‌های مفید را در خود دارند و قیمت تمام شده آن نیز مناسب است. یكی از این موجودات گاماروس (CRUSTACEA,Amphipoda) است كه در آب‌های طبیعی زندگی می‌كند، و به طور وسیعی در نواحی مختلف جغرافیایی ایران پراكنده است. از این رو تصور می‌شود كه تكثیر و پرورش آن موفقیت‌آمیز باشد. به همین دلیل دو طرح پژوهشی با عنوان بررسی بیولوژی و پراكنش فون گاماریدها در استان فارس و بررسی مناسب‌ترین روش برای تكثیر و پرورش گاماروس به عنوان غذای زنده در تغذیه ماهی پیشنهاد و اجرا شد. اهداف این طرح عبارت است از تعیین مناسب‌ترین شرایط زیستی، فیزیكی و شیمیایی محیط پرورش گاماروس، تعیین زمان‌های لازم برای به دست آوردن اندازه‌های متفاوت گاماروس در چرخه زندگی به منظور تغذیه مراحل مختلف بچه ماهیان، كمك به ایجاد استخرهای تكثیر و پرورش گاماروس، حركت در جهت تولید انبوه گاماروس، افزایش بهره‌وری در تكثیر ماهی قزل‌آلا از طریق تغذیه مناسب با گاماروس و افزایش ضریب ماندگاری بچه ماهیان، افزایش میزان تولید در استخرهای پرورش ماهی، افزایش كیفیت گوشت ماهی با تغذیه مناسب با بهترین منابع پروتیینی و ویتامینی، افزایش مرغوبیت و بهبود رنگ گوشت ماهی قزل‌آلا به دلیل وجود مقادیر فراوان رنگ‌دانه‌های كاروتنوییدی، و تأثیر بر بازارپسندی و فروش بهتر محصول.
بیولوژی این سخت‌پوست، نقشه پراكنش آن در استان فارس، و امكان تكثیر و پرورش آن در شرایط مصنوعی در این دو طرح تحقیقاتی بررسی شده است. آزمون اولیه پرورش در مقیاس كوچك (ده نمونه در هر بشر 1000 سی‌سی) انجام گرفت. سپس در مرحله دوم در مقیاس اكواریومی (400 نمونه در آكواریوم‌های 40 لیتری) آزمون‌های مختلف به ویژه بر روی تغذیه آنان در آكواریوم اجرا شد. ساخت حوضچه برای آزمون نهایی در فضای باز نیز در مرحله آخر صورت گرفت. نتایج این طرح نشان داد كه با در نظر گرفتن شرایط اپتی‌مم زندگی این سخت‌پوست در طبیعت و شبیه‌سازی آن در حوضچه‌های مصنوعی، نگه‌داری، تولید مثل و رشد آن‌ها در این شرایط امكان‌پذیر است.
از مهم‌ترین نتایج طرح‌ها می‌توان به بدست آوردن طرحی از تغییرات سالانه زیست‌گاه‌های آمفی پودها در استان، شناسایی جمعیت‌های محلی تا حد جنس و نشان دادن ابهامات تاكسونومیایی و احتمال جدایی جمعیت در تراز گونه یا زیرگونه، بررسی غذایی توجیهی گاماروس‌ها در آكواریوم، به دست‌آوردن طرح چرخه رشد و زاد‌آوری گاماروس در آزمایشگاه، برقراری یك سیستم ساده برای پرورش گاماروس با نرخ رشد طبیعی، انتخاب غذای ترجیهی گاماروس‌ها در محیط‌های آزمایشگاهی و آزمودن و به‌كاربردن آن در حوضچه، و به دست آوردن طرح چرخه رشد و زاد‌آوری و مرگ‌‌و‌میر گاماروس در حوضچه اشاره كرد.
از نتایج این طرح‌ها تاكنون 4 مقاله علمی تهیه شده كه در دو كنفرانس ملی و دو كنفرانس بین‌المللی پذیرفته شده است. بسیاری از نتایج نیز در حال جمع‌بندی شدن است تا به تدریج منتشر شود.

جمعه 16 دی 1384| Saturday 20 Feb 2010

    نظر سنجی

-----