نسخه قابل چاپ       | |          >>بایگانی مطاب

يكي از مهم‌ترين چالش‌هاي دوران جديد نياز روبه رشد انسان به منابع غذايي است،اين چالش به پاسخ‌هاي مختلفي منجر شده است كه يكي از آن‌ها پرورش مصنوعي جانوران، و از جمله آب‌زيان است . در صنعت پرورش ماهي تغذيه مهم‌ترين عامل تعيين‌كننده است، زيرا 75- 50 درصد هزينه‌هاي اين صنعت صرف تغذيه مي‌شود، تغذيه مهم‌ترين عامل رشد و بقاي آب‌زيان است، و نيز بسياري از بيماري‌هاي آب‌زيان از سوء‌تغذيه ناشي مي‌شود.
اين مسأله به خصوص براي آب‌زيان گوشت‌خوار اهميت بيش‌تري دارد، زيرا دست‌يابي به منابع پروتئيني جانوري به طوري كه هزينه‌ تمام شده آن براي توليد‌كنندگان با صرفه اقتصادي همراه باشد امري مشكل، و اگر كيفيت منابع نيز در نظر گرفته شود تقريباً محال است. براي حل اين معضل، دست‌اندكاران امر به سراغ منابع مختلفي رفته‌اند كه برخي از آن‌ها محصولات جانبي كشتارگاه‌هاي دام‌هاي ديگر (خون، ضايعات گوشت و ديگر بازمانده‌هاي كشتار دام‌ها و پرندگان) و برخي نيز فرآورده‌هايي از گوشت جانوران غيرخوراكي براي انسان (پودر ماهي و پودر گوشت) هستند. اما در به‌كارگيري هر يك از اين روش‌ها، مشكلاتي وجود دارد، و براي برخي از آن‌ها بايد آن‌چنان هزينه سنگيني پرداخت كه صرفه اقتصادي عملاً از ميان مي‌رود. اين مشكلات در نهايت موجب آن شده است كه پرورش‌دهندگان جز غذاهاي ارزان قيمت و بي‌كيفيت در بهترين حالت، و غذاهاي تقلبي مدعي پروتيين بالا با قيمتي گران‌تر در بدترين حالت، گزينه ديگري نداشته باشند.
از سوي ديگر بسياري ازمواد ضروري و مفيد در جيره‌هاي غذايي مصنوعي (دانسته يا ندانسته) جايي ندارد. از جمله مهم‌ترين اين مواد رنگ‌دانه‌هاي كاروتنوييدي است، كه در گياهان عالي، ميكرو‌الگ‌ها، و فيتوپلانكتون‌ها توليد مي‌شود و گروه وسيعي از تركيبات مهم بدن جانوران مانند آمينو‌اسيدهاي ضروري، استروييد‌ها و ويتامين‌هاي A، D، E ، و K را مي‌سازد. هم‌چنين اين گروه از مواد نقش وسيعي در افزايش پاسخ ايمني بدن، توليد مثل، رشد و بلوغ، و نيز اثر ضد اكسيد‌كننده‌گي (antioxidant) دارد. اين ماده در تركيب با پروتيين‌ها مسؤول توليد بسياري از رنگ‌هاي زرد تا قرمز، قهوه‌اي، سبز بنفش و آبي در جانوران است. انسان ساليان سال، بدون آن كه اطلاعي از رنگ‌دانه‌هاي كاروتنوييدي و ويژه‌گي‌هاي با ارزش آن داشته باشد، و بي‌ آن كه ارتباط رنگي بودن بدن جانوران مورد تغذيه خود را با پي‌آمدهاي با ارزش رنگي بودن بداند، وجود رنگ در بافت‌هاي بدن آن‌ها را ارزش تلقي مي‌كرده و در مقايسه با آن‌ها كه فاقد آن بودند بهاي بيش‌تري به آن مي‌داده است. به عنوان مثال، در مورد ماهي قزل‌آلا، رنگ عضلات ماهي‌هايي كه در محيط طبيعي و با غذاي طبيعي تغذيه شده باشند به دليل به دست‌آوردن كاروتنوييد‌ها و تجمع آن در ماهيچه‌ها نارنجي است، و اين ويژه‌گي عامل مهمي در بازاريابي و فروش مناسب آن به حساب مي‌آيد. اين مسأله در مورد مواد معدني ضروري بدن نيز صادق است. بسياري از اين مواد اگر چه به مقادير بسيار اندك مورد نياز بدن است، اما وجود همان مقدار جزيي موجب تضمين سلامتي، رشد و توليد مثل طبيعي و مناسب جانور خواهد شد.
يكي از روش‌هاي متداول در جهان براي جبران اين مشكل استفاده از موجودات زنده است كه ارزش غذايي بالايي دارند و تمامي مواد مورد نياز ماهي از پروتيين‌ها و امينواسيدهاي ضروري گرفته تا مواد معدني و ويتامين‌هاي مفيد را در خود دارند و قيمت تمام شده آن نيز مناسب است. يكي از اين موجودات گاماروس (CRUSTACEA,Amphipoda) است كه در آب‌هاي طبيعي زندگي مي‌كند، و به طور وسيعي در نواحي مختلف جغرافيايي ايران پراكنده است. از اين رو تصور مي‌شود كه تكثير و پرورش آن موفقيت‌آميز باشد. به همين دليل دو طرح پژوهشي با عنوان بررسي بيولوژي و پراكنش فون گاماريدها در استان فارس و بررسي مناسب‌ترين روش براي تكثير و پرورش گاماروس به عنوان غذاي زنده در تغذيه ماهي پيشنهاد و اجرا شد. اهداف اين طرح عبارت است از تعيين مناسب‌ترين شرايط زيستي، فيزيكي و شيميايي محيط پرورش گاماروس، تعيين زمان‌هاي لازم براي به دست آوردن اندازه‌هاي متفاوت گاماروس در چرخه زندگي به منظور تغذيه مراحل مختلف بچه ماهيان، كمك به ايجاد استخرهاي تكثير و پرورش گاماروس، حركت در جهت توليد انبوه گاماروس، افزايش بهره‌وري در تكثير ماهي قزل‌آلا از طريق تغذيه مناسب با گاماروس و افزايش ضريب ماندگاري بچه ماهيان، افزايش ميزان توليد در استخرهاي پرورش ماهي، افزايش كيفيت گوشت ماهي با تغذيه مناسب با بهترين منابع پروتييني و ويتاميني، افزايش مرغوبيت و بهبود رنگ گوشت ماهي قزل‌آلا به دليل وجود مقادير فراوان رنگ‌دانه‌هاي كاروتنوييدي، و تأثير بر بازارپسندي و فروش بهتر محصول.
بيولوژي اين سخت‌پوست، نقشه پراكنش آن در استان فارس، و امكان تكثير و پرورش آن در شرايط مصنوعي در اين دو طرح تحقيقاتي بررسي شده است. آزمون اوليه پرورش در مقياس كوچك (ده نمونه در هر بشر 1000 سي‌سي) انجام گرفت. سپس در مرحله دوم در مقياس اكواريومي (400 نمونه در آكواريوم‌هاي 40 ليتري) آزمون‌هاي مختلف به ويژه بر روي تغذيه آنان در آكواريوم اجرا شد. ساخت حوضچه براي آزمون نهايي در فضاي باز نيز در مرحله آخر صورت گرفت. نتايج اين طرح نشان داد كه با در نظر گرفتن شرايط اپتي‌مم زندگي اين سخت‌پوست در طبيعت و شبيه‌سازي آن در حوضچه‌هاي مصنوعي، نگه‌داري، توليد مثل و رشد آن‌ها در اين شرايط امكان‌پذير است.
از مهم‌ترين نتايج طرح‌ها مي‌توان به بدست آوردن طرحي از تغييرات سالانه زيست‌گاه‌هاي آمفي پودها در استان، شناسايي جمعيت‌هاي محلي تا حد جنس و نشان دادن ابهامات تاكسونوميايي و احتمال جدايي جمعيت در تراز گونه يا زيرگونه، بررسي غذايي توجيهي گاماروس‌ها در آكواريوم، به دست‌آوردن طرح چرخه رشد و زاد‌آوري گاماروس در آزمايشگاه، برقراري يك سيستم ساده براي پرورش گاماروس با نرخ رشد طبيعي، انتخاب غذاي ترجيهي گاماروس‌ها در محيط‌هاي آزمايشگاهي و آزمودن و به‌كاربردن آن در حوضچه، و به دست آوردن طرح چرخه رشد و زاد‌آوري و مرگ‌‌و‌مير گاماروس در حوضچه اشاره كرد.
از نتايج اين طرح‌ها تاكنون 4 مقاله علمي تهيه شده كه در دو كنفرانس ملي و دو كنفرانس بين‌المللي پذيرفته شده است. بسياري از نتايج نيز در حال جمع‌بندي شدن است تا به تدريج منتشر شود.

جمعه 16 دی 1384 | Tuesday 18 Nov 2008